Badania USG w czasie ciąży

Tagi: ciąża | EBM

Badanie USG jest dziś jednym z najczęściej wykonywanych badań diagnostycznych w czasie ciąży. Często dziecko w brzuchu mamy jest "podglądane" na każdej wizycie u lekarza. W naszej internetowej sondzie na www.rodzicpoludzku.pl, 80% internautek miało w czasie ciąży więcej niż 3 badania USG, w tym ponad 20% przynajmniej 10. Dla wielu mam badanie USG daje poczucie bezpieczeństwa i nalegają na częste go wykonywanie, aby upewnić się, że dziecko prawidłowo się rozwija. Wiele kobiet zadaje sobie pytanie - czy tak częste badanie nie zaszkodzi dziecku? Warto dowiedzieć się, co badania naukowe mówią na temat wykonywania badania USG w czasie ciąży, w jakich sytuacjach warto je zrobić, a w jakich nie jest ono konieczne.

Wprowadzenie ultrasonografii do położnictwa niesłychanie poprawiło możliwości diagnostyczne. Wpłynęło na zaprzestanie wykonywania bardzo inwazyjnych i szkodliwych badań, takich jak RTG w ciąży. Dzięki profilaktycznym badaniom USG możemy dziś wykryć wiele nieprawidłowości w przebiegu ciąży i w porę zapobiec powikłaniom.


Dotychczasowe doświadczenia związane z zastosowaniem USG w położnictwie dowodzą, że badanie ultrasonograficzne w ciąży powinno być wykonywane jedynie ze wskazań medycznych. Powinno zajmować ono najkrótszy, niezbędny czas do uzyskania potrzebnych informacji.


W niektórych krajach z powodu nadużywania ultrasonografii, czyli wykonywania przez kobiety kilku, a czasem nawet kilkunastu badań bez wskazań medycznych w czasie ciąży, podjęto odpowiednie działania służące ochronie zdrowia dziecka nienarodzonego (edukacja rodziców, restrykcje wobec osób wykonujących badania bez zlecenia, restrykcje wobec osób "wypożyczających" rodzicom aparaturę). Wykonywanie USG w celu tworzenia "pamiątkowych" filmów czy zdjęć zostało w USA uznane przez Agencję ds. Żywności i Leków za nieuprawnione wykorzystywanie aparatury medycznej. Postępowanie takie jest naruszeniem amerykańskiego prawa.

Powstało wiele badań naukowych opisujących przydatność, wiarygodność i bezpieczeństwo stosowania ultrasonografii u kobiet w ciąży. Niewiele z nas zdaje sobie sprawę, że ta metoda diagnostyki jest bardzo młoda - została wprowadzona do codziennej praktyki położniczej nastąpiło dopiero w latach 80. XX wieku. Oznacza to, że czas wykorzystywania tej metody nie jest wystarczająco długi, aby ponad wszelką wątpliwość potwierdzić bezpieczeństwo jej stosowania w stosunku do kobiet ciężarnych i ich dzieci. Ta ograniczona perspektywa czasowa wymuszać powinna zasadę ograniczonego zaufania, ponieważ w przypadku niektórych procedur medycznych i nowych technologii dopiero kolejne pokolenia ujawniały dalekosiężne negatywne skutki.

Kiedy zalecane jest wykonywanie badania USG?
Badania naukowe wskazują, że standardowo powinno być wykonywane pojedyncze badanie w I trymestrze ciąży, oraz pojedyncze badanie w II lub III trymestrze ciąży.

W Polsce standard ultrasonograficznego badania położniczego opracowany przez Polskie Towarzystwo Ginekologiczne obejmuje trzy badania ultrasonograficzne - przesiewowe w ciąży wykonywane w: 11 - 14 tygodniu ciąży, 20 tygodniu ciąży (+/- 2 tygodnie ), 30 tygodniu ciąży (+/- 2 tygodnie).

Dodatkowe badania USG powinny być wykonywane, gdy istnieją konkretne wskazania kliniczne. Na przykład, gdy konieczne jest określenie aktywności serca płodu, położenia płodu lub poziomu płynu owodniowego. Pojedyncze, dodatkowe badania wykonywane są czasem w celu ponownej oceny masy dziecka w sytuacji podejrzenia opóźnienia wzrostu wewnątrzmacicznego lub ponownej oceny wykrytych nieprawidłowości (w takich przypadkach należy posiadać dokładny opis poprzedniego badania). Czasem konieczne jest wykonanie dodatkowego badania, aby uzyskać odpowiedź na konkretne pytanie - np. do oceny aktywności serca płodu w sytuacji krwawienia u matki.

Badanie specjalistyczne
W przypadku istnienia nieprawidłowości wykonuje się badanie specjalistyczne. Jest to dokładna analiza budowy anatomicznej i fizjologii płodu. Do specjalistycznych badań wykorzystujących USG można zaliczyć badanie dopplerowskie, ocenę biofizycznego profilu płodu oraz badanie echokardiograficzne płodu (echo serca płodu).

Badanie dopplerowskie jest badaniem ultrasonograficznym pozwalającym na ocenę przepływów w krążeniu maciczno-łożyskowym. Jego działanie opiera się na wychwyceniu zmian długości fal ultradźwiękowych odbijających się od poruszających się elementów krwi. Dzięki badaniu dopplerowskiemu można ocenić ukrwienie poszczególnych struktur płodu oraz zbadać przepływy w małych naczyniach nie widocznych podczas standardowego USG. Metoda ta pozwala na ocenę się m.in. tętnicy macicznej, tętnicy pępowinowej, krążenia mózgowego, płodowego krążenia żylnego, tętnic nerkowych i naczyń trzewnych płodu oraz łożyska i sznura pępowinowego.

Profil biofizyczny płodu inaczej zwany testem Manninga, ma na celu ocenę dobrostanu płodu, czyli kondycji dziecka. Badanie to powinno trwać koło godziny. Polega na wykonaniu testu niestresowego (NST), czyli zapisu kardiotokograficznego KTG oraz badania ultrasonograficznego, w trakcie którego oceniane jest pięć najważniejszych parametrów biofizycznych płodu (tętna, napięcia mięśniowego, ruchów ciała, ruchów oddechowych oraz ilości płynu owodniowego).

ECHO serca płodu jest badaniem USG, w trakcie którego, zwraca się szczególną uwagę na budowę i funkcję serca oraz układu krążenia dziecka, jest badaniem specjalistycznym, wskazanym w sytuacji wykrycia nieprawidłowości w trakcie badania standardowego.

USG I trymestru

Badanie to ma na celu:

  • określenie liczby pęcherzyków ciążowych, kosmówek i owodni w jamie macicy.
  • ocenę czynności serca płodu (FHR)

W celu ustalenia wieku ciążowego ocenia się parametry biometryczne dziecka. Należą do nich:

  • długość ciemieniowo-siedzeniowa (CRL) - czyli upraszczając jest to odległość od czubka główki do końca tułowia dziecka.
  • wymiar dwuciemieniowy główki płodu (BPD) - czyli szerokość główki od ciemienia do ciemienia.

Osoba wykonująca badanie powinna ocenić również ogólną budowę anatomiczną dziecka:

  • budowę i zawartość czaszki,
  • ściany powłok brzusznych,
  • żołądek,
  • pęcherz moczowy,
  • lokalizację i czynność serca,
  • kręgosłup oraz kończyny dolne i górne.

Dodatkowo ocenia się kosmówkę, przezierność karkową (NT) i kość nosową (NB). Podczas badania należy odnotować ruch dziecka.
W trakcie badania ultrasonograficznego ocenia się kształt, budowę i wielkość macicy oraz lokalizacje i budowę przydatków.
W uzasadnionych klinicznie przypadkach pojedyncze badania wykonuje się w I trymestrze głowicą dopochwową - w celu oceny długości i kształtu ujścia wewnętrznego szyjki macicy, oceny czynności serca płodu, oraz ilości płynu owodniowego.

Uwaga!

Przy użyciu głowicy dopochwowej bicie serca można zauważyć, gdy wielkość zarodka wynosi przynajmniej 5 mm. Jeśli zarodek jest mniejszy niż 5 mm, czynność serca płodu będzie można zaobserwować dopiero w późniejszym badaniu USG. Dlatego ważne jest, aby nie wykonywać badania zbyt wcześnie.

Dopiero nieprawidłowe lub wątpliwe wyniki badania USG są wskazaniem do poszerzenia diagnostyki w ośrodku referencyjnym.

 

USG II lub III trymestru


Przegląd systematyczny, czyli analiza rzetelnych i wiarygodnych badań oceniających efekty i korzyści zdrowotne wynikające z wykonywania badania USG po 24. tygodniu ciąży u kobiet w ciążach niskiego ryzyka wykazała, że u kobiet z nieobciążonym wywiadem badanie ultrasonograficzne nie jest konieczne (Bricker & Neilson, 2007).


Badanie USG wykonywane w II lub III trymestrze ciąży, podobnie jak w I trymestrze, ma na celu ocenę liczby płodów, ich położenia i czynności ich serca. W jego trakcie ocenia się parametry biometryczne dziecka:

  • wymiar dwuciemieniowy główki płodu ( BPD ) - czyli szerokość główki od ciemienia do ciemienia
  • obwód główki (HC),
  • obwód brzuszka (AC),
  • długość kości udowej (FL)
  • ewentualną orientacyjną masę płodu (OMP).

Badanie w II trymestrze ciąży umożliwia dokładną ocenę budowy anatomicznej dziecka. Badanie obejmuje ocenę:

  • czaszki,
  • mózgowia,
  • twarzy - ocena profilu, oczodołów, kości nosa,
  • kręgosłupa,
  • klatki piersiowej,
  • serca (położenie, jego wielkość, obraz czterech jam, częstość akcji serca i miarowość),
  • jamy brzusznej (żołądka, jelit),
  • pęcherza moczowego oraz nerek,
  • kończyn (obecności kości i ruchomości).

W badaniu tym ocenia się również łożysko (lokalizacja, struktura - stopień dojrzałości), sznur pępowinowy (liczba przebiegających w nim naczyń krwionośnych) oraz ilości płynu owodniowego. Czasem, w przypadku wątpliwości, ocenia się indeks płynu owodniowego (AFI).

Badanie indeksu płynu owodniowego polega na ocenie czterech największych "kieszonek" wód płodowych. Wynik jest sumą pomiarów najgłębszych zbiorników płynu owodniowego badanych w czterech kwadrantach macicy. Prawidłowo wynik AFI powinien mieścić się w przedziale 5-25. Jego wartość zmienia się wraz z wiekiem ciąży, początkowo rośnie, a następnie w ostatnich miesiącach ciąży maleje. Wyniki AFI < 5-6 świadczyć mogą o zbyt małej i potencjalnie szkodliwej dla dziecka ilości płynu owodniowego (sytuację taką nazywa się małowodziem), natomiast powyżej 20-25 o nadmiernej ilości wód płodowych czyli tzw. wielowodziu. W sytuacji gdy uzyskuje się nieprawidłowe wyniki AFI należy zbadać przepływy w naczyniach pępowinowych - czyli wykonać badanie ultrasonograficzne pokazujące cyrkulacje krwi w pępowinie, mówiącą nam o tym, jak dziecko adaptuje się do sytuacji wewnątrzmacicznej.

Tak jak w badaniu I trymestru ciąży ocenia się macicę, ewentualną obecność mięśniaków, i zmian w przydatkach.


Uwaga! W przypadku ciąży wielopłodowej w Polsce zaleca się ocenę w trakcie badania USG :

  • ilości kosmówek i owodni
  • rozbieżnego wzrastania płodów

W ciąży wielopłodowej o przebiegu prawidłowym badania kontrolne USG powinny być według rekomendacji Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego wykonywane co 4 tyg.

dr n. med. Barbara Baranowska, położna

Galeria zdjęć

mundra okładka