Urlop wychowawczy jest szczególnym okresem, w czasie którego zarówno matka jak i ojciec dziecka, będący pracownikami mają prawo do sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem. Można z niego skorzystać bezpośrednio po urlopie macierzyńskim lub później - nie dłużej niż do ukończenia przez dziecko 4 roku życia.

Urlop wychowawczy przysługuje każdemu z rodziców lub prawnemu opiekunowi dziecka, którego ogólny staż pracy wynosi sześć miesięcy i który jest pracownikiem w rozumieniu kodeksu pracy, a zatem jest zatrudniony na podstawie umowy o pracę, powołania, wyboru, mianowania lub spółdzielczej umowy o pracę. Do okresu tego wlicza się wszystkie okresy zatrudnienia w ramach stosunku pracy oraz okresy zaliczane na podstawie odrębnych przepisów.

Przykład 1
Anna K. zatrudniona w Firmie ABCD Sp. z o.o. na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony od dnia 1 stycznia 2005 r. - w dniu 1 września 2004 r. urodziła córkę. Od 1 maja 2005 r. Anna K. przebywa na urlopie wychowawczym. Wcześniej tj. od dnia 1 stycznia 2004 r. do 30 czerwca 2004 r. pracowała w tej samej firmie na podstawie umowy zlecenia, zaś od 1 stycznia 2003 r. r. do dnia 31 maja 2003 r. na podstawie umowy o pracę w firmie XYZ Sp. z o.o. Do stażu pracy wymaganego przy uzyskaniu urlopu wychowawczego należy zaliczyć okres zatrudnienia w firmie ABCD Sp. z o.o. w wymiarze 5 miesięcy oraz okres zatrudnienia w firmie XYX Sp. z o.o., który wynosił 5 miesięcy, łącznie okres zatrudnienia wynosi 10 miesięcy, co za tym idzie Anna K. miała prawo do urlopu wychowawczego. Do okresu zatrudnienia nie może zostać zaliczony okres pracy Anny Z. na podstawie umowy zlecenia, gdyż nie stanowi on zatrudnienia w ramach stosunku pracy (jest to umowa cywilnoprawna).

Jakie świadczenia na wychowawczym?
Choć w czasie wychowawczego pracownik podlega obowiązkowo ubezpieczeniu społecznemu, które pokrywa budżet państwa, to urlop wychowawczy jest urlopem bezpłatnym. Osobom przebywającym na urlopie, których dochód nie przekracza 504 zł netto na członka rodziny miesięcznie przysługuje wypłacany w ramach systemu świadczeń rodzinnych - dodatek z tytułu przebywania na urlopie wychowawczym w wysokości 400 zł miesięcznie. Przy ustalaniu prawa do dodatku brane są pod uwagę dochody wszystkich członków rodziny uzyskane w roku poprzedzającym okres zasiłkowy. Pamiętać należy, iż podjęcie zatrudnienia na urlopie wychowawczym, które uniemożliwi sprawowanie osobistej opieki nad dzieckiem, spowoduje utratę prawa do dodatku. Wypłatą świadczeń zajmują się Urzędy Gmin lub Ośrodki Pomocy Społecznej właściwe ze względu na miejsce zamieszkania osoby uprawnionej do dodatku.

Szczególna ochrona
W czasie urlopu pracownik podlega szczególnej ochronie, co oznacza, iż pracodawca nie może wypowiedzieć ani rozwiązać z nim umowy o pracę w okresie od dnia złożenia wniosku o udzielenie urlopu wychowawczego do dnia zakończenia tego urlopu. Rozwiązanie przez pracodawcę umowy w tym czasie jest dopuszczalne tylko w razie ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy, a także gdy zachodzą przyczyny uzasadniające rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika. Są to: naruszenie przez pracownika podstawowych obowiązków pracowniczych, popełnienie przez pracownika w czasie trwania umowy o pracę przestępstwa, które uniemożliwia dalsze zatrudnianie go na zajmowanym stanowisku, jeżeli przestępstwo jest oczywiste lub zostało stwierdzone prawomocnym wyrokiem oraz zawiniona przez pracownika utrata uprawnień koniecznych do wykonywania pracy na zajmowanym stanowisku. Jeżeli wniosek o urlop został złożony po dokonaniu czynności zmierzającej do rozwiązania umowy o pracę - wypowiedzenia - urlopu udziela się do chwili rozwiązania umowy o pracę.


Jak długi ?

Urlop wychowawczy przysługuje w wymiarze 3 lat nie dłużej niż do ukończenia przez dziecko 4 roku życia, zaś uprawniony do tego urlopu, którego dziecko z powodu stanu zdrowia potwierdzonego orzeczeniem o niepełnosprawności lub o stopniu niepełnoprawności - wymaga osobistej opieki pracownika - może skorzystać z dodatkowego urlopu wychowawczego w wymiarze do 3 lat, nie dłużej niż do ukończenia przez dziecko 18 roku życia. Możliwe jest także korzystanie z urlopu przez rodziców lub opiekunów dziecka jednocześnie - jednak nie dłużej niż przez okres 3 miesięcy. Osoba zatrudniona na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony może skorzystać z urlopu w pełnym wymiarze, zaś zatrudniony na podstawie umowy o pracę na czas określony- jeżeli data rozwiązania umowy przypada w czasie urlopu - ma prawo do urlopu wychowawczego do dnia rozwiązania umowy o pracę, chyba że pracodawca przedłuży umowę. W tym zakresie przepisy prawa pracy nie nakładają na pracodawcę żadnego obowiązku. W razie rozwiązania umowy pracownik może skorzystać z urlopu po ponownym zatrudnieniu, o ile dziecko jego nie ukończyło 4 roku życia.

Wniosek o urlop
Urlopu wychowawczego udziela się na wniosek pracownika, który należy złożyć na piśmie pracodawcy dwa tygodnie przed jego rozpoczęciem. W razie złożenia wniosku w terminie późniejszym pracodawca udziela urlopu nie później niż z dniem upływu 2 tygodni od dnia złożenia przez pracownika wniosku o jego udzielenie. Wniosek o urlop wychowawczy może zostać złożony pracodawcy zarówno osobiście jak i drogą pocztową - decyduje w tym przypadku data stempla pocztowego.

Co we wniosku?
Wniosek powinien zawierać: datę rozpoczęcia i zakończenia urlopu wychowawczego oraz okres urlopu wychowawczego, który dotychczas był wykorzystany na dane dziecko. Ponadto do wniosku należy dołączyć pisemne oświadczenie drugiego z rodziców lub opiekunów dziecka o braku zamiaru korzystania z urlopu wychowawczego przez okres wskazany we wniosku.

Jeżeli jeden z rodziców ma ograniczoną władzę rodzicielską lub jest jej pozbawiony albo zachodzą niedające się usunąć przeszkody do uzyskania oświadczenia o braku zamiaru korzystania z urlopu wychowawczego np. gdy ojciec dziecka stale przebywa za granicą i nie można ustalić jego stałego miejsca pobytu - złożenie oświadczenia nie jest wymagane. W tym przypadku pracownik powinien dołączyć do wniosku o udzielenie urlopu wychowawczego dokumenty potwierdzające wskazane wyżej okoliczności. Jeżeli dołączenie dokumentów nie jest możliwe do wniosku należy dołączyć pisemne oświadczenie pracownika w tej sprawie.

Ponadto pracownik, który korzysta z dodatkowego urlopu przysługującego w celu opieki nad dzieckiem niepełnosprawnym musi dołączyć do wniosku orzeczenie o niepełnosprawności lub stopniu niepełnosprawności dziecka.

Przykład wniosku o udzielenie urlopu wychowawczego

Pracodawca XYZ Sp. z o.o.


Wniosek o udzielenie urlopu wychowawczego

Na podstawie art. 186 kodeksu pracy wnoszę o udzielenie urlopu wychowawczego w celu sprawowania osobistej opieki nad moim dzieckiem Janem Nowakiem urodzonym dnia....w okresie od dnia ...... do dnia .....tj. w wymiarze....... Do chwili obecnej korzystałam z urlopu wychowawczego w okresie od dnia 1 stycznia 2004 r. do dnia 30 maja 2004 r.

....................../podpis/

Załączniki:
- oświadczenie Krzysztofa Nowaka o braku zamiaru korzystania z urlopu wychowawczego we wskazanym okresie

Po złożeniu przez pracownika wniosku o udzielenie urlopu wychowawczego pracodawca ma obowiązek udzielić go na okres wskazany we wniosku. Urlop wychowawczy może być wykorzystany w czterech częściach.

Przez cały okres urlopu wychowawczego pracownik podlega ubezpieczeniu społecznemu, które jest finansowane z budżetu Państwa. Zatem pracodawcę urlop nic nie kosztuje. Ponadto okres urlopu wychowawczego w dniu jego zakończenia wlicza się do okresu zatrudnienia od którego zależą uprawnienia pracownicze, stanowi on w rozumieniu przepisów o ubezpieczeniu społecznym okres nieskładkowy, a zatem jest zaliczany do emerytury.

Czas urlopu wychowawczego powinien być przede wszystkim poświęcony opiece nad dzieckiem. Ustawodawca dopuścił jednak możliwość podjęcia zatrudnienia u dotychczasowego lub innego pracodawcy albo inną działalność, a także naukę lub szkolenie pod warunkiem, iż nie wyłącza to możliwości osobistej opieki nad dzieckiem. Przepisy kodeksu pracy nie precyzują wymiaru czasu pracy dla pracownika przebywającego na urlopie wychowawczym. W praktyce przyjmuje się że okres ten nie powinien przekroczyć 20 godzin tygodniowo co stanowi tzw. "pół etatu". Mimo braku obowiązku uzyskania zgody pracodawcy na podjęcie zatrudnienia przez pracownika przebywającego na urlopie wychowawczym należy poinformować o tym zakład pracy gdyż od momentu zatrudnienia to nie Skarb Państwa ale nowo zatrudniający podmiot będzie obowiązany do odprowadzenia składek z tytułu ubezpieczenia społecznego.

W razie ustalenia, że pracownik trwale zaprzestał sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem, pracodawca wzywa pracownika do stawienia się do pracy w terminie przez siebie wskazanym, nie później jednak niż w ciągu 30 dni od dnia powzięcia wiadomości nie wcześniej niż po upływie 3 dni od dnia wezwania.

Powrót do pracy
Po zakończeniu urlopu wychowawczego pracodawca ma obowiązek dopuścić pracownika do pracy na dotychczas zajmowanym stanowisku, a jeżeli nie jest to możliwe na stanowisku równorzędnym z zajmowanym przed rozpoczęciem urlopu lub na innym stanowisku odpowiadającym jego kwalifikacjom zawodowym za wynagrodzeniem nie niższym od wynagrodzenia za pracę przysługującego pracownikowi w dniu podjęcia pracy na stanowisku zajmowanym przed tym urlopem.

Przykład 3
Anna Kowalska, zatrudniona w szkole podstawowej w dniu 5 listopada 2005 r. wróciła z urlopu wychowawczego. Przed urlopem wychowawczym pracowała jako bibliotekarka, z uwagi na redukcję etatów, pracodawca dopuścił Annę Kowalską do pracy jednak nie na stanowisku bibliotekarki ale opiekunki w świetlicy z wynagrodzeniem przewidzianym dla tego stanowiska, które okazało się niższe od wynagrodzenia jakie Anna Kowalska otrzymałaby w dniu podjęcia pracy po powrocie z urlopu wychowawczego na stanowisku bibliotekarki. Pracodawca postąpił jednak niezgodnie z prawem. Mimo, iż dopuścił Annę Kowalską do pracy na innym stanowisku - opiekunki w świetlicy powinien zagwarantować Annie Kowalskiej wynagrodzenie wyższe takie, jakie przysługiwałoby Annie Kowalskiej na stanowisku bibliotekarki.

Można również zrezygnować z urlopu wychowawczego - w każdym czasie za zgodą pracodawcy lub po uprzednim zawiadomieniu pracodawcy najpóźniej na 30 dni przed terminem zamierzonego podjęcia pracy.

Wzór pisma w sprawie rezygnacji z urlopu wychowawczego

Pracodawca XYZ Sp. z o.o.

Rezygnacja pracownika z urlopu wychowawczego

Na podstawie art. 186(3) pkt 2 k.p. rezygnuję z udzielonego mi w dniu 01 maja 2004 r. urlopu wychowawczego. Proszę o dopuszczenie mnie z dniem 15 marca 2005 r. do pracy na zajmowanym dotychczas stanowisku ...................bądź na stanowisku równorzędnym z dotychczas zajmowanym lub na innym stanowisku odpowiadającym moim kwalifikacjom zawodowym z wynagrodzeniem nie niższym od wynagrodzenia za pracę przysługującego pracownikowi w dniu podjęcia pracy na stanowisku zajmowanym przeze mnie przed urlopem.



Niestety po powrocie z urlopu pracownik nie jest objęty żadną ochroną przed zwolnieniem. Oznacza to, iż po dopuszczeniu go do pracy może zostać rozwiązana z nim umowa o pracę, zaś to na ile podana w treści wypowiedzenia umowy przyczyna jest rzeczywista i uzasadniona może zbadać Sąd Pracy po złożeniu przez pracownika odwołania od wypowiedzenia.


Podstawa prawna:

# art. 186-186 [6] Kodeksu pracy, ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r., Dz. U. z 1998 r., Nr 21, poz. 94;
# rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie szczegółowych warunków udzielania urlopu wychowawczego, Dz. U. z 2003 r., Nr 230, poz. 2291;
# art. 7 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, Dz. U. z 2004 r., Nr 39, poz. 353;
#ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych Dz. U. z 2003 r., Nr 228, poz. 2255.